Pies – kandydat do udziału w badaniu, musi:

• być zdrowy,
• być w wieku od 6 miesięcy do 8 lat (psy starsze niż 8 lat mogą wziąć udział w badaniu pod warunkiem, że nie występują u nich objawy demencji),
• ważyć co najmniej 2 kg,
• wykazywać wyraźne objawy lęku separacyjnego gdy zostaje sam w domu (np. niepokój ruchowy, wokalizację taką jak szczekanie albo wycie, zachowania destrukcyjne).

W trakcie trwania badania (przez 9 tygodni) pies musi zostawać sam w domu co najmniej trzy razy w tygodniu, a w domu nie mogą przebywać inne psy, u których także występuje lęk separacyjny. Przed włączeniem do badania, oceniam, czy pies kwalifikuje się do badania. W przypadku pozytywnej decyzji prowadzę szczegółowe badanie weterynaryjne, weryfikujące stan zdrowia zwierzęcia, włącznie z pobraniem krwi.

Badanie wymaga zaangażowania ze strony opiekunów. Opiekun po przeszkoleniu:

• podaje lek stosowany w badaniu (lub placebo),
• rejestruje na nagraniach wideo objawy lęku separacyjnego występujące u psa,
• a także prowadzi dzienniczek elektroniczny, w którym opisuje zachowania psa w środowisku domowym.

Po zakończeniu 9-tygodniowego okresu pies będzie miał zapewnioną bezpłatną konsultację behawioralną. Leki stosowane w badaniu oraz związane z nim procedury weterynaryjne związane są bezpłatne.

Dlaczego fałszywych? Ponieważ statystyki na temat pogryzień wyciąga się na po podstawie suchych danych, które nie odzwierciedlają wszystkich przypadków, a jedynie te, które wymagały interwencji rozmaitych służb. Co więcej, nie zestawia się takich wyników z obliczeniami dotyczącymi innych zagrożeń (np. ze strony ludzi czy sprzętów domowych). Więcej na ten temat można poczytać w książce Janis Bradley “Psy gryzą, ale balony i kapcie są bardziej niebezpieczne”.

Z badań opartych np. o raporty policyjne czy szpitalne można najczęściej wyczytać, że psy, które poważnie gryzą ludzi należą do dużych ras (chociaż czasem pojawiają się w takich zestawieniach też JRT, pudle, buldożki francuskie, shih tzu, a nawet YST), ale poza tym nie można nic więcej powiedzieć, ponieważ w każdym przypadku pogryzienia należy brać pod uwagę wiele czynników.

Dlaczego psy gryzą?

Czynniki, które wpływają na ryzyko ugryzienia przez psy (nie tylko dużych ras):

• stopień socjalizacji z ludźmi-wiek odstawienia od matki (i wynikający z niego stopień samokontroli emocji)
• sposób szkolenia i postępowanie w domu (wychowanie)
• ew. złe traktowanie (przemoc, brak zaspokojenia potrzeb behawioralnych i/lub bytowych)
• jakość nadzoru nad psem (np. w obecności dzieci)
• zachowanie ofiary (np. drażnienie psa, nieumiejętne obchodzenie się z psem)
• ew. predyspozycję genetyczną (np. potomstwo lękliwych lub agresywnych rodziców może być predysponowane do takich zachowań)
• stan zdrowia (np. ból obniża próg pobudliwości na bodźce

Mam nadzieję, że swego rodzaju “gwoździem do trumny” dla wszelkich zestawień ras psów uznawanych za niebezpieczne stanie się artykuł Kathleen Morrill i in. p.t. “Ancestry-inclusive dog genomics challenges popular breed stereotypes” opublikowany w kwietniu b.r. w Science. Bardzo ważnym wnioskiem z tego badania, opartym na analizie DNA 2155 psów jest to, że rasa psa nie ma znaczenia w przypadku takich cech jak próg agonistyczny, czyli tego jak łatwo pies zareaguje w przypadku zadziałania bodźca, który zwierzę odbiera za zagrażający lub sprawiający dyskomfort.

W ogóle rasa psa w pewnym stopniu odpowiada jedynie za 9% psich zachowań, z których najwyraźniejsza jest zdolność do poddawania się szkoleniu (tu przodują owczarki belgijskie malinois, wyżły węgierskie krótkowłose i oczywiście border collie), a także niezależność (w tym przypadku pierwsze miejsce na podium zajmuje basset hound, a za nim alaskan malamut i shiba inu…). Co ciekawe, znaleziono 11 regionów genomu wyraźnie związanych z niektórymi zachowaniami psów, jak np. skłonność do wycia, przyjacielskość wobec ludzi czy aportowanie zabawek, jednak te cechy nie są związane z konkretnymi rasami (chociaż oczywiście mogą być dziedziczone).

Odpowiadając na tytułowe pytanie – czy każdy nadaje się na opiekuna takiego psa jak rottweiler? Nie, nie każdy, podobnie jak nie każdy w ogóle nadaje się na opiekuna psa lub innego zwierzęcia. Ale to już zupełnie inny temat.

Główną bohaterką drugiego epizodu była siedemnastoletnia Pixi, zastraszona przez współlokatorki – Mię i Kiki do tego stopnia, że zaczęła mniej jeść i znalazła sobie inną, lepszą kuwetę, w postaci garderoby (cicho, ciemno, łatwo wsiąka). Zdecydowanie sytuacji nie poprawiało wyraźne rozdrażnienie Kiki spowodowane pojawianiem się obcych kotów w pobliżu domu (nęconych jedzeniem zostawianym przy garażu). Czy problem udało się rozwiązać? Przeczytaj więcej w moim poście \/

Wszystkie odcinki Sekretnego Życia Kotów można obejrzeć na VOD.

Do uroczystości należy się wszak przygotować – wielkie sprzątanie, gotowanie, słowem – przynamniej tygodniowa krzątanina. Wszystko to sprawia, że trudno pamiętać o porach karmienia kota, nie mówiąc już o zabawie czy pieszczotach. Dom staje na głowie, a kot wraz z nim. Hołubiony dotychczas pupilek zostaje odstawiony do kąta, a czas przeznaczony na wszystkie rytuały związane z doglądaniem kociej eminencji przejmuje odkurzacz. W rezultacie nasz kot jest przekonany o tym, że nadchodzi kataklizm.

Na pierwsze objawy stresu u naszego kota nie trzeba długo czekać. Wyraźnie da do zrozumienia, że o kimś tu zapomniano. Będzie chodził za opiekunem krok w krok i miauczał wniebogłosy. Większość opiekunów rozumie takie zachowanie nieco na opak. Dochodzą do wniosku, że kotu na pewno chce się jeść. Oczywiście, większość mruczków nie pogardzi dodatkowym smakołykiem, a opiekun jest przekonany, że trafnie odgadł pragnienie swojego podopiecznego.

Niestety, kot zostaje „zatkany” na krótko. Po chwili zwierzę znów zawodzi pod nogami opiekuna, który oczywiście nie ma dla niego czasu, więc kot czuje się ignorowany. Konsekwentne „niezauważanie” jakiegoś zachowania zwykle prowadzi do jego wyciszenia. Nie znaczy to jednak, że kot, tym razem milczący, pogodził się ze swoim losem. Gdyby opiekun nie był tak zabiegany, na pewno zauważyłby, że jego pupil nie drapie swojej drapaczki (lub drapie znacznie więcej niż dotychczas), nie kopie z takim zapałem w kuwecie, nie ociera się pyszczkiem o różne przedmioty. W ostateczności na ścianie pojawi się mokre, żółte malowidło, które w gorączce wiosennych porządków nie ujdzie jednak kotu na sucho. Skarcony, schowa się pod szafę, teraz już przekonany, że naprawdę jest się czego bać. A najgorsze dopiero nadejdzie.

Do pierwszych gości jeszcze daleko, ale tego dnia wiele kotów nie odważy się już wyjść z bezpiecznej kryjówki. Reszta schowa się tam na kilka godzin wraz z pierwszym dzwonkiem do drzwi. Oczywiście zdarzają się koty towarzyskie, te jednak stanowią rzadkość, większość osobników tego gatunku jest bowiem z natury nieśmiała. To genetycznie uwarunkowana cecha wynikająca z podwójnego statusu kota domowego: z jednej strony jest małym drapieżcą, z drugiej zaś – ofiarą dla większych drapieżników. Stąd bierze się podstawowa kocia zasada: „widzieć, a nie być widzianym”. Niekiedy ciekawość zwycięża i po jakimś czasie kot, zwłaszcza młody, przychodzi obwąchać przybysza i trochę poocierać się o jego rzeczy. Jest to bardziej prawdopodobne przy odwiedzinach pojedynczych gości. Na obecność twojego pupila pośród gwarnego tłumu raczej nie masz co liczyć. Jest przerażony wtargnięciem na jego terytorium tylu obcych ludzi, oszołomiony setkami nowych zapachów.

Przy przedłużającej się wizycie koty wymykają się ze swojej kryjówki, na przykład po to, aby chyłkiem skorzystać z kuwety albo z butów gości – niektóre zwierzęta w ten właśnie sposób sygnalizują swój stres. Inne uciekają się do bardziej radykalnych metod, atakując zasiedziałą rodzinę opiekunów. Do takich sytuacji dochodzi na szczęście rzadko. Zdarza się jednak, że kot ze strachu dostaje biegunki, wymiotuje lub oddaje bezwiednie mocz, nierzadko z krwią. Oczywiście warto wówczas wziąć pod uwagę również zatrucie pokarmowe lub ostre zapalenie trzustki, dość prawdopodobne przy mnogości zazwyczaj tłustych i mocno przyprawionych potraw wielkanocnych, nie zawsze dobrze upilnowanych.

Jak przygotować kota na święta? Potrzebna zbroja!

• Zadbaj o regularny, wręcz zrytualizowany tryb życia na długo przed świętami. Ustal swojemu kotu stałe pory posiłków, pieszczot oraz zabaw i nie zapominaj o nich nawet wtedy, jeśli masz do ugotowania jeszcze kilka dań.
• Zapewnij kotu dostęp do wysoko położonych kryjówek, na przykład szafy czy półek.
• Absolutnie nie wyciągaj kota na siłę z jego kryjówki, ani też nie przynoś na rękach do biesiadników.
• Zgłoś się do lekarza weterynarii specjalizującego się w terapii zaburzeń zachowania zwierząt – zwłaszcza jeśli wiesz, że twój kot źle reaguje na gości (np. zaczyna chorować na śródmiąższowe zapalenie pęcherza moczowego, którego częstym objawem jest krwiomocz).
• Włącz dyfuzor rozpylający kocie feromony twarzowe. To również powinno nieco uspokoić twojego zwierzaka.
• Umil ten dzień kotu i gościom muzyką klasyczną.To nie żart – muzyka klasyczna nie tylko łagodzi obyczaje, ale również uspokaja koty!

Stosując się do tych zaleceń stworzysz twojemu kotu psychiczną zbroję, która da mu poczucie bezpieczeństwa w tym trudnym dla niego czasie.

Chcesz dowiedzieć się więcej o tajemniczych ścieżkach, którymi wędrują koty?

Prawie każde dziecko marzy o żywym zwierzątku, które można by przytulać do woli. Niestety, dzieci zazwyczaj myślą o zwierzętach jak o pluszowych zabawkach. Nie zdają sobie sprawy jaka odpowiedzialność wiąże się z opieką nad nimi. Nic w tym dziwnego, w końcu są dziećmi. Inaczej powinno być z rodzicami. Niestety, wzruszeni lekturą listu do świętego Mikołaja, często dają się ponieść emocjom. Nie pamiętają, że zaraz po świętach lub w zimowe ferie zaplanowali rodzinny wyjazd na narty i na dobrą sprawę ze zwierzakiem nie będzie co zrobić. A nawet jeśli upchniemy go babci, czy sąsiadce narazimy na stres kocię, które dopiero co zaczęło przyzwyczajać się do nowych warunków.

Czy decyzja jest przemyślana?

Zanim kupisz kota odpowiedz sobie na pytania czy decyzja jest przemyślana? W jakich warunkach będzie trzymane zwierzę? Czy osoba, do której ma trafić żywa istota naprawdę będzie w stanie się nim zaopiekować? Najsmutniejszy jest los niechcianych prezentów, które po świętach w najlepszym wypadku wracają do hodowcy, w najgorszym zaś trafiają do schronisk. Nawet jeśli decyzja o adopcji zwierzęcia jest przemyślana, w żadnym wypadku nie dawajmy go nikomu w prezencie. Niech to będzie wspólna decyzja – najlepiej o podarowaniu domu zwierzęciu ze schroniska.

Jeśli w czasie świąt wzbogacisz się o nowego domownika, zadbaj od początku o jasne zasady postępowania. Często bowiem się zdarza, że gdy opadnie początkowy entuzjazm, zwierzak znika z centrum zainteresowania, co jest dla niego zupełnie niezrozumiałe. Co gorsza, właściciele wraz z końcem świątecznego urlopu wrócili do pracy lub szkoły. Zrelaksowane do tej pory zwierzę zamienia się wówczas w sfrustrowany kłębek nerwów.

Ustal stałe zasady

• Przyzwyczajaj zwierzę do samodzielnego pozostawania w domu oraz do zabawy i pieszczot inicjowanych przez człowieka. Nie narzucaj jednak swojej woli – przywołaj zwierzę do siebie, a nie atakuj czułością podczas odpoczynku.
• Zapewnij, żeby zwierzę podczas Twojej nieobecności miało dostęp do wody i zabawek.
• Zamiast pełnej michy, zostaw kotu w kilku miejscach mieszkania malutkie porcje jedzenia. Zorganizujesz mu w ten sposób namiastkę polowania i sprawisz, że pożywienie zyska w jego oczach na wartości. Co więcej, zmuszając go do ruchu zadbasz o jego stawy i odpowiednią masę ciała.
• Od pierwszego dnia ustal stałe pory posiłków, spacerów, pieszczot i zabaw. Takie regularne, wręcz rytualne postępowanie z psami i kotami utwierdza je w przekonaniu, że świat jest przewidywalny. Zwierzę zrozumie, że pomimo pewnych zawirowań, nasze zachowanie względem niego jest stałe i również da się przewidzieć. Daje mu to poczucie bezpieczeństwa, które procentuje potem w postaci zaufania do nas i naszych, z ich punktu widzenia zupełnie irracjonalnych działań.
• Jeśli kot trafia do dziecka zadbaj by kontakt z nim był dla kota przyjemny od samego początku. Zamiast brać na ręce, ściskać i miętosić, niech zacznie od podsuwania pod nosek smakołyków i delikatnego głaskania za uszkiem. Zadbaj również o to aby w wyprawce kociaka znalazły się feromony. Ułatwią kotu zaadoptowanie się do nowego środowiska i sprawią, że będzie czuł się bezpieczniej.
• I najważniejsze – pamiętaj, że w myśl ustawy o ochronie zwierząt z 21 sierpnia 1997 r., zwierzę nie jest rzeczą! Nie kieruj się nagłym impulsem w wyborze prezentu dla najbliższych. Postaraj się, aby była to mądra i przemyślana decyzja. Zazwyczaj to nie cena zwierzęcia i koszty jego utrzymania stanowią największy problem, ale ilość czasu jaki jesteś w stanie mu poświęcić.

Co pod choinkę dla kota?

Wiele firm wypuszcza specjalne, bożonarodzeniowe edycje kocich zabawek licząc na świąteczny szał zakupów. Unikaj zabawek zawierających niebezpieczne elementy, takie jak cekiny, foliowe paseczki, małe kuleczki, które kot może połknąć i w ten sposób wyrządzić sobie krzywdę.

Zadbaj o prezenty, które wychodzą na przeciw potrzebom behawioralnym naszych pupili. Może będzie to nowa drapaczka albo grzechocząca myszka?
Bardzo często może się okazać, że dla kota najbardziej atrakcyjne okaże się opakowanie. Koty wszakże uwielbiają papier i kartony. Czasem warto w pustym pudle wyciąć kilka otworów na okienka dla kota lub usunąć dno papierowej torby by zrobić z niej tunel. Aż miło patrzeć, jakie szaleństwa będzie wyprawiał zwierzak z takimi zabawkami.

Właścicielom kotów szczerze mogę polecić wszystkie zabawki, które nadają się do zabawy w polowanie. Są to wszelkiego rodzaju wędki z piórkami, czy futerkiem, myszki, piłeczki i inne potencjalne „ofiary”. Zazwyczaj po upolowaniu, kot lubi wziąć swoją zdobycz w pyszczek, więc zabawka nie może być zbyt duża. W okresie świąt Bożego Narodzenia i Nowego Roku niezastąpione są, nie tylko dla kociąt, feromony. W swoisty, gatunkowy sposób „mówią” one zwierzęciu, że w danym miejscu jest bezpiecznie, że nie ma się czego bać. Nie mają zapachu, ani nie działają na ludzi, można je więc stosować w każdym domu.

Świąteczne ozdoby? Z umiarem

Dla większości kotów, jako zwierząt wybitnie terytorialnych, wprowadzenie jakichkolwiek świątecznych ozdób – girland, stroików, nie mówiąc już o choince, jest szokiem. Często po chwili zaskoczenia kot uznaje, że jest to po prostu nowa zabawka, przeznaczona specjalnie dla niego. Dlatego odczuwa frustrację kiedy jest konsekwentnie przeganiany od rozmaitych świecidełek i szeleszczących ponętnie ozdób. Jeszcze gorzej, jeśli w miejscu ulubionego drapaka stanie choinka. Może być to zmiana bardzo trudna do zaakceptowania przez zwierzę.

Jednym z moich pacjentów był kot, który w odpowiedzi na wstawienie do mieszkania drzewka zaczął regularnie załatwiać się poza kuwetą. W tym przypadku była to przede wszystkim reakcja na zmianę zachowania właścicielki. W obawie o zdrowie pupila oraz stan choinki zaczęła go gwałtownie przeganiać stając się nieoczekiwanie wrogiem numer jeden na terytorium kota.

To nie znaczy, że musisz zrezygnować ze świątecznych tradycji na rzecz psychicznego dobrostanu kota. Twój pupil także może czuć się dobrze o ile udowodnisz, że w Waszej relacji nic się nie zmieniło. Pozwól kotu na zainteresowanie się drzewkiem zanim cokolwiek na nim powiesisz. Czasem kłujące w nos igły wystarczą aby skutecznie zniechęcić ciekawskiego Mruczka do dalszego nękania chojaka. Jeśli to okaże się niewystarczające, w pobliżu choinki ustaw taboret lub inny niewielki mebel i nagradzaj kota smakołykami lub pieszczotami za przebywanie właśnie na nim. Z kolei gdy tylko kot zacznie ryzykowne igraszki z bombką, odwróć jego uwagę, a następnie zawołaj go do siebie zachęcając do zabawy ulubioną maskotką.

W ten sposób sprawisz, że kot nie będzie odczuwał frustracji związanej z przerwaniem mu wcześniejszej czynności. Dzięki takiemu postępowaniu powiesz kotu, co robi dobrze (siedzi grzecznie na taborecie obok choinki), ale zniechęcisz go również do męczenia choinki nie kojarząc jednocześnie kary z swoją osobą. Jeżeli na drzewku wiszą plastikowe lub naturalne ozdoby zazwyczaj w ogóle nie trzeba się przejmować, kiedy kot je będzie zrzucał.

Chcesz dowiedzieć się więcej o tajemniczych ścieżkach, którymi wędrują koty?

Okazuje się, że jednym z najważniejszych zagadnień jest mikrobiom przewodu pokarmowego, czyli ogół mikroorganizmów zamieszkujących jelita. Jest on często nazywany „drugim mózgiem”, tak bardzo wpływa na zachowanie zwierząt. Twój pies długo przyjmował antybiotyki, cierpi na choroby przewodu pokarmowego lub jako szczenię nie był karmiony naturalnie, a teraz dziwnie się zachowuje? Zanim poszukasz behawiorysty sprawdź czy nie boli go brzuch.

Z mojej kilkunastoletniej praktyki lekarskiej wynika, że najczęściej u podstaw nadmiernego wylizywania lub łapania niewidzialnych much leżą problemy… układu pokarmowego. To dlatego tak ważne, żeby w przypadku zmiany zachowania zwierząt rozpocząć od prawidłowej diagnozy weterynaryjnej.

Scooby-Doo

Pamiętacie długaśny jęzor Scooby-Doo? Mokre powitanie kiedy buzia znajdzie się zbyt blisko psiego pyska – tak zachowuje się wielu naszych czworonożnych przyjaciół. Lizanie należy do naturalnych czynności psów – w ten sposób m.in. utrzymują higienę i zdobywają informacje z otaczającego je świata. Czasem jednak wylizują nadgarstki do gołej skóry (albo mocniej), namiętnie liżą opiekunów, posłanie, szyby, a nawet powietrze. To znak, że trzeba przeprowadzić badanie kliniczne i diagnostykę.

Jeśli lekarz weterynarii wykluczy problemy dermatologiczne, neurologiczne czy choroby stawów to prawdopodobnie przyczyną nadmiernego lizania są właśnie choroby układu pokarmowego. W każdym przypadku w trakcie wywiadu opiekun powinien poinformować lekarza o ostatnich zmianach w otoczeniu zwierzęcia, ponieważ stres często nasila objawy lub sam prowadzi do ich wystąpienia.

Kanadyjscy badacze (Becuwe-Bonnet i in., 2012) wykazali, że wyleczenie pierwotnej choroby pokarmowej przynosi poprawę lub wręcz eliminuje nadmierne wylizywanie. U moich pacjentów z chorobami pokarmowymi obserwuję również namiętne wyjadanie trawy i kopanie w podłodze. W skrajnych przypadkach psy przyjmują postawę „modlitewną”, która przypomina ukłon zapraszający inne zwierzęta do zabawy. Wylizywanie jest jednak najczęstszym objawem choroby układu pokarmowego.

Złap mnie jeśli potrafisz…

„Łapanie niewidzialnych much” (ang. fly biting) z definicji jest trudniejsze nawet niż zadanie Carla Hanratty’ego w pamiętnym filmie Spielberga. To rzadkie zjawisko rzeczywiście przypomina zachowanie zwierząt przy chwytaniu prawdziwych owadów. Przez wiele lat łapanie much uznawano za przykład choroby obsesyjno-kompulsyjnej, objaw halucynacji lub napadów padaczkowych.

Tymczasem – tak jak się już domyślasz – okazało się, że u podłoża tego zachowania leżą choroby układu pokarmowego. Przeprowadzone badania (Frank i in., 2012) pozwoliły zidentyfikować wśród przyczyn m.in. refluks żołądkowo-przełykowy, opóźnione opróżnianie żołądka i zapalenie dwunastnicy. Te choroby w większości przypadków można wyleczyć. Jeśli jednak zwierzę nie zostanie prawidłowo zdiagnozowane i np. zamiast leku na nadkwasotę dostanie lek psychotropowy, skazujemy je na długie męczarnie. Warto pamiętać, że zaburzenia kompulsywne zazwyczaj mają swoją pierwotną przyczynę lub wtórnie wikłane są przez następstwa kompulsji (np. zakażenia bakteryjne ran powstałych a skutek wylizywania). Dlatego w każdym tego przypadku konieczna jest ścisła współpraca behawiorysty ze specjalistami innych dziedzin weterynaryjnych.

Do każdego psa i każdego niepożądanego zachowania trzeba podchodzić holistycznie. Pozwoli to nie tylko wyleczyć chorobę, ale również nie zaburzy pracy innych organów i psychiki zwierzęcia.

Lekarzy weterynarii zainteresowanych dodatkowymi informacjami na temat zachowań towarzyszących chorobom układu pokarmowego odsyłam do Monografii Magazynu Weterynaryjnego z doskonałymi tekstami moich koleżanek i kolegów po fachu.

To już pewne! Mój e-book spotkał się z bardzo ciepłym przyjęciem, dlatego zdecydowałam, że na jesieni książka ukaże się drukiem. I właśnie dzisiaj otwieram przedsprzedaż. Oczywiście książkę będzie można również kupić po rozpoczęciu sprzedaży, ale jeśli zamówisz ją teraz otrzymasz egzemplarz z autografem !

Oprócz sprawdzonej, ciekawej i przetestowanej w e-booku treści zyskujesz możliwość obcowania z dotykiem papieru, klasycznego przewracania kartek, przyklejania zakładek, a nawet – chociaż do tego nie zachęcam – robienia notatek na marginesach.

Szczerze mówiąc nie mam pojęcia jaki powinien być nakład, ile książek uda mi się sprzedać (nie licząc obowiązkowych egzemplarzy dla Biblioteki Narodowej i równie obowiązkowych dla moich najbliższych). Dlatego zdecydowałam otworzyć przedsprzedaż, a książka trafi do pierwszych czytelników do 15 września! Zapisy przyjmuję do 15 sierpnia. Oczywiście nie musisz czekać tak długo, możesz zamówić od razu

Jeśli jednak nie chcesz czekać do września możesz już teraz zamówić e-booka!